Tại sao các nhà khoa học cần đào tạo nghệ thuật để xã hội an toàn

Vào năm 1959, Nhà Vật lí học và tiểu thuyết gia người Anh C.P.Snow đã đưa ra một bài giảng gây tranh cãi rất nổi tiếng tại Đại học Cambridge. Ông mô tả sự phân ly sau chiến tranh giữa hai nhóm – nhà khoa học và giới văn chương.

0
37

Vào năm 1959, Nhà Vật lí học và tiểu thuyết gia người Anh C.P.Snow đã đưa ra một bài giảng gây tranh cãi rất nổi tiếng tại Đại học Cambridge. Ông mô tả sự phân ly sau chiến tranh giữa hai nhóm – nhà khoa học và giới văn chương.

Snow chỉ ra điều này không khác nào một sự chia rẽ mới, giới này vui vẻ khen ngợi giới kia: Khoa học tự hào không thể đưa ra một trích dẫn nào của Shakespeare, và giới văn chương thì không thể bị thuyết phục bởi Định luật nhiệt động lực học thứ hai.

Các khoa trong trường đại học dường như tính bảo thủ còn sâu sắc hơn so với trước đó. Những người làm việc trong lĩnh vực nghệ thuật và khoa học đang phải đối mặt với đối thủ thứ ba trong xã hội đó là: Chủ nghĩa dân túy – với số lượng người tham gia vào và sự mất niềm tin vào tri thức đang gia tăng.

Tình trạng này xảy ra trong bối cảnh khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng. Điều này càng làm vai trò của đổi mới công nghệ trong cuộc sống hàng ngày tăng lên.

Tôi là một nhà khoa học máy tính, người nghiên cứu về văn hóa số. Tôi cố gắng để làm cầu nối liên tục với câu hỏi: Làm thế nào các trường đại học đào tạo những nhà khoa học, kỹ sư, kỹ thuật viên tham gia vào các hoạt động xã hội nhiều hơn. Điều này sẽ tạo nên sự ăn khớp chặt chẽ trong cỗ máy của sự phát triển kinh tế? – Cũng như Snow đã gợi ý.

Chúng ta cần xây dựng hệ thống giáo dục để thu hút học sinh tham gia vào các vấn đề đạo đức, trách nhiệm xã hội trong khoa học và công nghệ. Những khóa học về nghệ thuật và nhân văn cần thiết không phải là những nỗ lực mơ hồ để “mở mang trí tuệ” mà là một vấn đề cần thiết của đạo đức xã hội, đạo đức của mỗi cá nhân, giá trị, và trách nhiệm.

Xác định những thách thức lớn của xã hội

Gần đây, tôi đã tham gia một cuộc trò chuyện tại Viện Fields – Đại học Toronto, nơi đặt ra câu hỏi khác “Chữ cái A trong STEAM là gì?”.

STEAM là  do chữ A (Art) nghệ thuật được đưa vào cụm từ viết tắt STEM (science, technology, engineering and math). Tôi nghĩ rằng nghệ thuật mang ý nghĩa rộng hơn bao gồm cả tính nhân văn. Tôi đã hỏi những người tham dự: Làm thế nào chúng ta xác định thách thức mà chúng ta sẽ vượt qua nó?

Trong những năm 1960, Alan Ginsberg đã bức xúc khi thấy nền khoa học đang thống trị áp bức sáng tạo nghệ thuật. Bài thơ Howl của ông ngày nay có thể được viết như thế này:

“Tôi đã thấy những cái đầu thông minh nhất thế hệ của tôi dành cả cuộc đời của họ tối ưu hóa từng micro giây các thuật toán thương mại tần số cao, hoặc đưa ra các thuật toán định tuyến cho việc vận chuyển món burritos bằng máy bay không người lái.”

Có phải đó là vấn đề lớn nhất của xã hội này?

Thật dễ hiểu là những cử nhân tốt nghiệp các chương trình khoa học và kỹ thuật chạy đua để có được các vị trí công việc tốt, lương cao hoặc khởi nghiệp. Kiến thức họ có về phát triển thuật toán, phân tích dữ liệu hoặc tư duy khoa học từng bước rõ ràng có thể giúp họ đến với những công việc như mơ của vô vàn các nhà tuyển dụng lĩnh vực tư nhân.

Những vấn đề mà họ giải quyết trong khi ảnh hưởng đến đông đảo người dân, nhưng lại không giúp được cho cuộc sống của chính bản thân họ.

Những sinh viên tốt nghiệp của chúng ta có thể phát triển phần mềm quảng cáo đạt hàng triệu lượt xem nhưng lại không liên quan đến những câu hỏi lớn về cuộc đời cho hàng triệu người xem đó.

Công nghệ làm dấy lên những vấn đề về đạo đức

Cuộc tranh luận có các vấn đề chính trong cộng đồng khoa học và công nghệ với các câu hỏi nghiêm túc về sự thiên lệch, kiểm soát, quyền lực. Hãy lấy một vài ví dụ nổi bật trong năm nay:

Chúng ta đang nhìn thấy ngày càng nhiều ảnh hưởng của những thuật toán các lên các phần mềm với các tác động thay đổi cuộc sống, như là vấn đề tội phạm hoặc việc làm. Những hệ thống phần mềm này duy trì “hộp đen” không được kiểm soát bị ảnh hưởng bởi thiên vị chủng tộc, lợi ích đặc biệt, hoặc khoa học sai trái (bad science) có thể tác động lên nó. Chúng ta không thể nói ra, vì các hệ thống này nằm ngoài sự giám sát của luật sở hữu trí tuệ. Hoặc trong trường hợp nghiên cứu sâu, chúng được phát triển thành hệ thống rất phức tạp để có thể giải mã bởi chính nhà lập trình của họ.

Trong công nghệ sinh học chúng ta nhìn thấy những cuộc đối thoại về việc sử dụng CRISPR cho chỉnh sửa trên gen – một lĩnh vực trong đó việc sửa di truyền ảnh hướng không chỉ lên bệnh nhân mà còn tác động lên cả thế hệ sau. Những người khác thì tranh luận về công nghệ gene drive, một cách để làm ngắn vòng kiểm tra và cân bằng của tự nhiên, cho phép sửa gen để áp dụng cho toàn thế giới nhanh hơn cả cuộc cách mạng tự nhiên cú thể kiểm soát được.

Chúng ta đang chứng kiến cộng đồng khoa học và các cường quốc tìm kiếm giải pháp cho thách thức của biến đổi khí hậu bằng công nghệ Geoengineering, tạo ra sự thay đổi trên quy mô lớn đối với hành tinh của chúng ta.

Đây không phải vấn đề công nghệ. Chúng đang khắc phục các vấn đề công nghệ nhưng lại không phải là vấn đề công nghệ cơ bản. Chúng là những khía cạnh đạo đức. Chúng đòi hỏi các chuyên gia thảo luận các vấn đề về đạo đức và xã hội – để tạo lên thứ chúng ta cần tạo ra.

Dường như chúng ta cùng lúc đã gặp phải một vài dự án Manhattan Projects thông qua sự sử dụng vốn quân sự DARPA, đầu tư mạo hiểm và những tiến bộ trong điện toán đám mây. Chúng ta đang chứng kiến một loạt các công nghệ thay đổi cuộc sống đạt được kết quả sau nhiều thập kỷ nghiên cứu cơ bản – và các công cụ tạo mẫu thử nghiệm nhanh chóng và quy trình Pipeline của kỷ nguyên hiện đại đã cho phép chúng ta mở rộng những sáng chế mới nhanh hơn bao giờ hết.

Vì các câu hỏi về đạo đức và bom nguyên tử dẫn đến sự hình thành nên Liên đoàn các Nhà khoa học Nguyên tử, chúng ta bỗng nhận ra tầm quan trọng của những câu hỏi đạo đức mà chỉ những nhà phát minh có những hiểu biết sâu sắc độc đáo và quan trọng.

Chúng tôi cần chắc chắn những người tốt nghiệp STEM đang làm việc trong lĩnh vực này có thể trả lời câu hỏi khó nhất trong thời đại của chúng ta: Cái gì, ở đâu và như thế nào mà những phát minh mới của chúng ta có thể được đưa ra xem xét?

Thực nghiệm trong đồng cảm

Tôi muốn xem chương trình đại học môn học STEAM được mở rộng – để thảo luận xem liệu chúng ta có nên xây dựng các công nghệ nhất định cùng với mối bận tâm về đạo đức như là một chủ đề xuyên suốt môn học hay không. Những rủi ro cho xã hội của các can thiệp về khoa học?

Tôi không cho rằng tất cả các nhà hoạch định chính sách phải là những nhà khoa học, nhưng các nhà khoa học thì cần am hiểu các chính sách và các ảnh hưởng xã hội đối với những nỗ lực của họ. Họ cũng cần phải suy nghĩ một cách đáng tin cậy và thảo luận những ảnh hưởng đó đối với phần còn lại của thế giới.

Snow nghĩ rằng tư duy khoa học “thiếu kiên nhẫn để xem liệu có thể làm được điều gì đó” hay không – điều này phản ánh “thành kiến hành động” rất phổ biến trong văn hóa khởi sự.

Hành động là vấn đề quan trọng đối với các chính phủ. Nó dựa trên động lực của việc học- qua- hành. Phần Lan là một ví dụ, chính phủ có một ban về trải nghiệm có mục đích mang trải nghiệm tư duy thiết kế vào cho công việc làm chính sách.

Nhưng thậm chí là tư duy thiết kế, phương pháp động lực yêu thích, là cơ sở thực nghiệm trong sự đồng cảm. Những nhà hoạch định giải pháp cần gắn kết họ với những người chịu tác động bởi công việc của họ, đồng sáng tạo thông qua mối quan hệ trực tiếp với người sử dụng, với người tiêu dùng, với khách hàng, công dân.

 

Dạy đạo đức qua nghệ thuật

Và làm thế nào để các trường đại học dạy về lòng trắc ẩn, đạo đức, công dân hơn là dạy thông qua môn nghệ thuật và nhân văn?

Nên có những câu hỏi cụ thể về công dân, sự trách nhiệm mà chúng ta có thể nhận ra và tất cả những học sinh học xong STEM cần được học (như có thể số học cơ bản, số liệu thống kê hoặc những kiến thức khoa học cần thiết cho bất kỳ công dân không được đào tạo STEM thế kỷ kỹ thuật số).

Tôi không có mong muốn hiểu rõ về nội dung cụ thể của những lớp học này, hoặc quy định chương trình đào tạo, nhưng tôi muốn nó được triển khai. Ví dụ cụ thể bao gồm danh sách các khóa học Đạo đức Khoa học Máy tính được Casey Fiesler biên soạn tại đại học Colorado, Boulder.

Khủng hoảng trong những nghiên cứu y học như Tuskegee Syphllis Study, đã đặt ra những vấn đề về đạo đức y học và công nghệ sinh học. Khái niệm vốn được đồng thuận và thống nhất từ rất lâu trước đó.

Không có những yếu tố về sự đo lường, nhưng sẽ có nhiều vấn đề trừu tượng về quyền, giá trị và ý nghĩa – yếu tố chính trong nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn của chúng ta. Đã đến lúc lĩnh vực STEM cần thực sự quan tâm đến vấn đề này.

Tác giả: Richard Lachman

Lê Hải Thanh dịch

Để lại phản hồi

Để lại bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên